Дебиторлық берешектің аудиті

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1-ТАРАУ. Дебиторлық берешектің аудиті
1.1. «Дебиторлық берешек» және тексерілетін кезде аудитордың негізгі әрекеттері туралы тұжырымдама
1..2 Дебиторлық берешекті жинау мәселесі

2-ТАРАУ. «ПЕЛОКОМЕНЕРГО» АҚ МЫСАЛЫНА БУХГАЛТЕРЛІК ДЕБИТОРЛАРДЫҢ АУДИТІ

ҚОРЫТЫНДЫ

Пайдаланылған әдебиет тізімі

КІРІСПЕ

Бұл тақырып қазіргі және өзекті болып табылады. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан-2030» Қазақстан халқына Жолдауы еліміздің дамуының түпкі мақсаты экономикалық өсім болып табылады, экономикалық өсудің басымдығы «бүгінгі және ертеңгі және келесі отыз жыл ішінде ең маңызды» болады деп атап көрсетеді. Бұл жетістіктің маңызды рөлі «дамуы тек экономикалық өсімге ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік салаға, сондай-ақ Қазақстанның халықаралық қоғамдастыққа ықпалдасуына ықпал ететін ақпаратпен де айналысады».
Нарықтық қатынастарды қалыптастыру жағдайында шаруашылық субъектісінің экономикалық ақпараттың уақтылы экономикалық ақпаратсыз басқарылуын іс жүзінде мүмкін емес, олардың көпшілігі үнемі аудиторлармен тексерілуді талап ететін бухгалтерлік жүйе арқылы қамтамасыз етіледі.
Дебиторлық берешек маңызды аудиторлық объект болып табылады, оның негізгі мақсаты оның деректерінің дұрыстығын анықтау болып табылады. Аудит, ғылыми білімнің жаңа саласы ретінде, теориялық және әсіресе практикалық мәселелерді әрі қарай дамытуды қажет етеді.
Аудиттің түпкі мақсаты – кәсіпкерлік субъектісінің қаржылық жағдайын және нарықтық тұрақтылығын, оның сенімділігі мен іскерлік белсенділігін талдау. Дебиторлық берешектің аудиті қазіргі сәтте ең күрделі аудиторлық мәселелердің бірі болып табылады, себебі бұл бөлімде ең қасақана немесе кең таралған қателіктерге жол беріледі.
Осыған байланысты «Дебиторлық берешектің аудиті» тақырыбының ашылуы бүгінгі күні өзекті болып табылады. Бұл тақырыпты ашып көрсету тек қана маңызды емес, сонымен бірге біздің республикамыздың тұрғындарының әл-ауқаты үшін маңызды.
Мемлекеттік бағдарламалар, бухгалтерлік есеп және нормативтік актілер туралы Президент Жарлығы, экономикалық әдебиет, осы жұмысты жазудың әдіснамалық негізі болды.
Қорытындылай келе, осы тақырып бойынша негізгі тұжырымдар жасалды. Жұмыстың өзі екі бөлімнен тұрады, біріншіде дебиторлық берешектің аудитін теориялық аспектілері қарастырылады, екіншісі – белгілі бір кәсіпорында аудитті жүргізудің үлгісі.

1 ТАРАУ. Дебиторлық берешектің аудиті
1.1. «Дебиторлық берешек» тұжырымдамасы және ол тексерілгенде аудитордың негізгі әрекеттері
Дебиторлық берешек – бұл басқа заңды тұлғалардан немесе азаматтардан компания алдындағы берешек сомасы. Қолма-қол ақшасыз төлемдер жүйесіндегі дебиторлық берешектің пайда болуы кәсіпорынның экономикалық қызметінде объективті үдеріс болып табылады.
Дебиторлық берешектің қалыптасу сипаты қалыпты және негізсіз деп бөлінеді. Кәсіпорынның қалыпты қарызы кәсіпорынның өндірістік бағдарламасының, сондай-ақ қолданыстағы төлем түрлерінің (шағымдар бойынша берешек, есеп берілетін төлемдер бойынша берешек, өтелу мерзімі келмейтін тауарлар сатылатын тауарлар) үшін. Ақталмаған дебиторлық берешек – бұл бухгалтерлік және қаржылық тәртіпті бұзу, байлықтың босатылуын бақылауды жеңілдету, жетіспеушіліктің пайда болуы және ұрлануы (уақытында тиелген және төленбеген тауарлар, тапшылық пен ұрлық туралы берешек және т.б.). .
Дебиторлық берешекті тексеру кезінде аудиторлардың негізгі міндеттері:
– кәсіпорынның балансында шоттар бойынша дебиторлық берешектің шынайылығы мен заңдылығын тексеру;
– бухгалтерлік есеп және қаржылық тәртіп ережелерінің сақталуын тексеру;
– тиелген материалдық құндылықтардың сомаларын алудың дұрыстығын және оларды есептен шығарудың толықтығын, есеп айырысу операцияларын жүргізу кезінде қолдаушы құжаттарды және олардың орындалуының дұрыстығын тексеру;
– борышкерлердің талаптарын орындау мен орындаудың дұрыстығы мен уақытылы екендігін тексеру, сондай-ақ олардың істерінің қозғалысын бақылауды және есептелген қатынастардан туындайтын шығындарды және басқа да қарыздарды өндіріп алуды ұйымдастыру тәртібін тексеру;
– елді мекендерді оңтайландыру, дебиторлық берешекті төмендету бойынша ұсыныстар әзірлеу.
Дебиторлармен есептеулерді тексеру, аудитор дебиторлық берешектің баланста дұрыс көрсетілуін білуі керек. Жылдың басында және аяғындағы оның қалдықтары «Ұзақ мерзімді активтер» I бөлімінде және «Ағымдағы активтер» II бөлімінде көрсетілген. I бөлімде есеп беру күнінен кейін 12 айдан астам күтілетін дебиторлық берешек көрсетіледі, ал II бөлімде есеп беру күнінен кейінгі 12 ай ішінде төлемдер күтілетін. I бөлімі бойынша дебиторлық берешекті тексеру кезінде аудиторға шектеу мерзімі өтіп кеткен сомалар мен борыштарды дер кезінде жинауға назар аудару қажет.

Ұзақ мерзімді активтерде дебиторлық берешек келесі баптарда көрсетілген:
– дебиторлық берешек;
– алынған вексельдер;
– негізгі шаруашылық серіктестігі мен еншілес серіктестіктер арасындағы топ ішіндегі операциялар туралы берешек;
– акционерлік қоғамның лауазымды тұлғаларының қарызы;
– басқа да дебиторлық берешек.
Ағымдағы активтерде бұл дебиторлық берешекке аванстық төлем қосылады.
Аудитор бухгалтерлік баланстың тиісті тепе-теңдік теңгерімінің тиісті түрде көрсетілгенін білуі керек. Мұны істеу үшін 11 нөмірлі журналға және есептерді көрсетуге арналған аналитикалық есептік жазбалар мен есепшоттарға сәйкес, есептік кезеңнің басында теңгерімдік кезеңнің басындағы теңгерімді салыстырып, баланстық баптардың теңгерімімен салыстыру керек, содан кейін әрбір есептің түрін тексеріңіз.
Дебиторлық берешек мәртебесін растау борышкерлермен түгендеу есептерінің материалдарын талдаудан басталады. Кәсіпорындардың өздері олармен есеп айырысуды әдетте түгендеу жүргізбейтіндігін ескере отырып, бұл жұмысты аудитор ұйымдастыруы керек. Сатып алушылармен, есеп берушi тұлғалармен, кәсiпорынның қызметкерлерiмен және басқа да борышқорлармен есеп айырысуды есепке алу тиiстi құжаттардағы қалған қалдықтарды анықтау және шотта жазылған сомалардың мұқият тексерiлуi болып табылады. Аудитор мен түгендеу комиссиясының мүшелері дебиторлық берешекті қалыптастырудың себептері мен кінәлі тұлғаларын, оның пайда болу ұзақтығын белгілейді; түсімнің шынайыдығы (яғни, борышкерлер қарыздарын танитын төлемдер мен хаттардың салыстырып тексеру актілері бар ма); шектеулер жоқ (3 жыл); қарызды өтеу үшін қандай шаралар қабылданады. Кейде маңызды дебиторлық берешек тіркелген ұйымдармен есеп айырысуды салыстыру қажет. Есептік-бақылау негізінен сауда-саттық ұйымдарында жүзеге асырылады.
Есептердің нәтижелері актіде жазылған. Акт актілерге негізделген шоттардың атауларын көрсетуге және дебиторлық берешек сомасын, несиелік берешектің, дебиторлық берешек мөлшерін көрсетуі керек. Бұл борыш түрлеріне борышкерлердің есімдері мен мекен-жайларын, қарыздың мөлшерін, қандай уақытқа және қандай негізде тіркелгенін көрсетеді. Куәлікте мерзімін ұзарту мерзімі өткен дебиторлық берешектің сомасы осы шарттарды өткізіп алмауда кінәлі адамдарды көрсетеді.
Кəсіпорында қолжетімді есептерді инвентаризациялауға аудитордың өзі жүргізетін материалмен немесе түгендеумен тексерілетіндігі келіспеушіліктер, келіспеушіліктер жəне анықталмаған есептеулерді неғұрлым мұқият тексеруге мүмкіндік береді.
Кәсіпорынның шаруашылық қызметінде көбінесе тауарлар, жұмыстар және қызметтер үшін сатып алушылармен және клиенттермен есеп айырысулар жүргізіледі. Сондықтан осы бап кәсіпорынның балансында көрсетілген дебиторлық берешектің жалпы сомасындағы ең көп үлесті алады. Оны тексерген кезде келесіге назар аудару қажет:
– тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) жеткізуге келісімшарттар бар ма және оларды тіркеудің дұрыстығына;
– тиiстi түгендеу жөнелтiмдерi үшiн дұрыс алынған сомалар;
– дебиторлық берешек өндiрiстiң (жұмыстардың, қызмет көрсетулердiң) құны және өтелген мерзiмi бар дебиторлық берешек бойынша тиiстi түрде есептен шығарылса. Шектеу мерзімі аяқталған дебиторлық берешек кәсіпорын басшысының шешімімен есептен шығарылады және күмəнді борыштар бойынша резервтің есебіне жатады. Қолданыстағы салық заңнамасында (28) күмәнді борыштар «тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатудан туындаған және табысты алғаннан кейінгі екі жыл ішінде өтелмеген берешек» деп белгіленеді.
Күмәнді қарызды есептен шығару үшін компания күмəнді қарыздар үшін қорлар жасайды.
Аудитор күмәнді борыштар бойынша резервтерді жасаудың дұрыстығын, оларды пайдаланудың дұрыстығын және дебиторлық берешекті есептен шығару мерзімінің аяқталуымен тексеруі керек. Күмәнді қарыздар бойынша резервтердің жай-күйі мен қозғалысы туралы ақпаратты жинақтау үшін 311 «Күмәнді қарыздар бойынша резервтер» есептік жазбасы көзделген. Резерв сомасы борышкердің қаржылық жағдайына (төлем қабілеттілігіне) және толық және типтік мөлшерде өтеу ықтималдығының бағасына байланысты әрбір күмәнді берешек бойынша бөлек анықталады.

Аудитор бизнестің көрсетілуінің дұрыстығын тексеру керек: осы шот бойынша операциялар. Осылайша, жасалған резервтер сомасына «Күмәнді қарыздар бойынша резервтер» 311 «Жалпы және әкімшілік шығыстар» 82-шi тармағының 821 «Жалпы және әкiмшiлiк шығыстары» шоты бойынша дебетiне есеп жүргiзiледi. Мерзімі өткен өтеу мерзімі бар дебиторлық дебиторлық берешек есептен шығарылса, 311 «Күмәнді қарыздар бойынша резерв» шоты бойынша дебет 30 «Клиенттер мен тапсырыс берушілердің қарызы» бөлімінің тиісті шоттарының дебетіне сәйкес жазылады. Егер осы резерв резервтерді күмәнді қарыздар бойынша резервтерді жасағаннан кейін пайдаланбаған болса, есептелмеген сомалар 821 «Жалпы және әкімшілік шығыстар» шотының дебитін және 311 күмәнді борыштық резервтерді есепке алу есебінен қызыл қалпына келтіру әдісімен өтелмейді.
Аудитор күмәнді борыштар бойынша резервтердің артық бағаланғанын және оның пайдаланылмаған құндылығы қалпына келтірілгенін, клиенттермен және клиенттермен есеп айырысулардың шоттар бойынша жүргізілуін анықтауы керек: Дебиторлық берешек, 302 Биржа қабылдаған және 303 30 Бөлімшелердің басқалары 30 Сатып алушылар Борыш және клиенттер. « 301 «Дебиторлық берешек» дебеті VII «Кіріс» секциясының тиісті бөлімшелерінің несиеіне сәйкестікте жіберілген клиенттерге және клиенттерге жіберілген (шығарылған), жұмыстарды орындауға және көрсетілетін қызметтерге, сондай-ақ банк қабылдаған төлем құжаттарына, сондай-ақ ҚҚС, өнімді жөнелтуге (кетуге) байланысты, жұмыстарды орындау және қызмет көрсету 633 «Қосылған құн салығы» бөлімі бойынша 63 «Бюджетпен есеп айырысу». 301 «Дебиторлық берешек» несиесі шоттар бойынша дебетіне сәйкес келетін «Банктердегі арнайы шоттардағы ақша қаражаты», 43 «Шетел валютасындағы шоттардағы ақша», 44 «Ағымдағы шот бойынша ақша», ақшалай қаражаттың сомасы, сондай-ақ «Алынған аванстар» 67 «Клиенттерге және мердігерлерге төлемдер», 68 «Басқа кредиторлық қарыздар мен есептеулер» бөлімдерінің дебеттік шоттарына сəйкес өтелетін сома.
301 «Дебиторлық берешек» шотына аналитикалық есеп жүргізу үйдің айналасында сатып алушыға немесе тапсырыс берушіге жүргізіледі.
Аудитор вексельдермен төлеу кезінде операциялардың көрінісін дұрыстығына ерекше назар аударуы керек.
Алынған вексельдермен қамтамасыз етілген сатып алушылармен және клиенттермен есеп айырысулар бойынша берешек 302 «Алынған вексельдер» есебінде есепке алынады. Бұл шот есеп айырысу бойынша қарызды төлеу кезінде тиісті есепшоттар бойынша дебетпен есепке алынады. Вексельдерді есепке алу кезінде қарапайым және сел тасқыны қолданылады.

Вексель – тамаша коммерциялық мәмілелер бойынша төлем мерзімі басталғанға дейін басқа тарапқа (ескерту ұстаушы) белгілі бір соманы төлеуге немесе орындалған жұмыстың (қызмет көрсету) төлеу үшін бір тарап (тартпа) жазбаша борыштық ақшалай obyazatslstvo болып табылады.
Вексельдер (жоба) вексельмен беріледі. Трассада борышкерге (тартушыға) вексельде көрсетілген соманы үшінші тарапқа (жөнелтушіге) немесе тасымалдаушыға төлеу туралы бұйрық бар. Бұл құжат борыш міндеттемесіне айналады және төлеуші ​​(тартушы) қабылдаған жағдайда ғана заңды күшке ие болады. Аударым жазбасының (мақұлдаудың) көмегімен шотты әмбебап несиелік және есеп айырысу құжатының функциясын орындауға бірнеше рет пайдалануға болады. Вексель ұстаған жағдайда ол заң жобасын мерзімнен бұрын мақұлдау арқылы аударады және жеңілдікті деп аталатын банк пайдасына дисконттау ставкасына байланысты вексельді алады.
Тексеру барысында вексельдердің түрін, төлеуші ​​кәсіпорындарын, өтеу мерзімдерін, вексельдер бойынша несиелерді өңдеудің дұрыстығын тексеру қажет; вексельдер сауда-саттығы шығындарын есептен шығарудың заңдылығы, онда үмітсіз деп есептелетін борыштар немесе шектеу мерзімдері кешіктірілді.
Тұтастай алғанда, тұтынушылармен және клиенттермен есеп айырысуларды тексеру кезінде, мыналарды белгілеу қажет:
– өнім жеткізуге арналған келісімшарттар;
– есеп-қисаптың (салыстырып тексерудің) актілері бойынша расталуы тиіс клиенттің қарызының шынайылығы;
– «Клиенттер мен клиенттердің қарызы» бөлімшесінің есептеріне аналитикалық есеп жүргізудің дұрыстығы. Бұл жағдайда, аналитикалық есеп құрылысы есеп шоттарын, келген жоқ қолма-қол ақша ағыны кезеңін қамтамасыз ету үшін, сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің есеп айырысу туралы мәліметтерді алу үшін бар мүмкіндік тиіс; ақшалай қаражат уақытында алынбаған банктерде дисконтталған (есепке алынатын) вексельдер;
– «Сатып алушылар мен клиенттердің борышы» 30-бөлімшесінің шоттары бойынша бухгалтерлік жазбалардың дұрыстығы;
– «Клиенттер мен Клиенттердің борышы» 30-кіші бөлімшесінің шоттарына арналған аналитикалық бухгалтерлік жазбалардың № 11 журнал-листіне, бухгалтерлік балансқа және балансқа сәйкестігі.
Одан кейін, аудитор еншілес (аффилиирленген) серіктестіктердің дебиторлық берешегіне қатысты бухгалтерлік операциялар шоттарындағы көріністің дұрыстығын тексеруі керек. ағымдағы шоттар барлық түрлері туралы ақпаратты жинақтап, дебиторлық көмекші есебінен 321 «еншілес серіктестіктердің қарыздары» 322 «Берешек үлестес бірлестіктер» және 323 «Берешек бірлесіп бақыланатын» деген кіші бөлімде 32 «Дебиторлық берешек еншілес ұйымдары пайдалана (тәуелді) серіктестіктердің және бірлесіп бақыланатын (тәуелді) серіктестіктер. осы тармақшаның Есеп шоттарының несие клиенттерге есеп айырысу құжаттарын берілген, ол арқылы мөлшерде «табыс» тиісті VII бөлім сәйкес шығарылады, және құны сомасына 633 «Салық па қосылған құн» қосалқы 63 «Бюджетке төлемдер» есепке тиіс қосылған құн салығының. Қарыз дебеттік тиісті қолма-қол ақша шоттары сәйкес шоттары, қосалқы 32 «Дебиторлық берешек еншілес (тәуелді) серіктестіктердің» (қосалқы бөлім 42-45) алынған төлемдер сомасы көрсетеді, және дебеттік ескере отырып 66 тармақшасына жеткізушілерге 67 «Төлемдер» алынған аванстар «және мердігерлер «және 68» Басқа да қарыздар мен резервтер «өзара есепке алынатын соманы көрсетеді.
Аудитор «Басқа да дебиторлық берешек» балансын зерттеуге ерекше назар аудару керек. Осы бапқа сәйкес жылдың басында және аяғында қалдықтар осындай ақпараттарды жинақтауға арналған сол атаудағы 33-шi тармақтың шоттарының баланстарына сәйкес келуге тиiс. аудитор-журналы ордер №8 көрсетілген осы шоттардағы шаруашылық операцияларын, және бас бухгалтерлік кітапты жалпылама айлық сомасының көрсету дұрыстығын тексеру керек.

Оқи отырыңыз:  Есеп және аудит

33-бөлім «Басқа да дебиторлық берешек» шоттарына 331 «Қосылған құн салығы бойынша өтелетін сома», 332 «Пайыздық есептелген сыйақы», 333 «Қызметкерлер мен басқа тұлғалардың берешегі» және 334 «Басқа» шоттары кіреді.
Шот 331 «Өтеу үшін қосылған құн салығы» ұйым сатып алған тауарлық-материалдық қорға қосылған құн салығының сомасы туралы ақпаратты көрсетеді. Дебетінде ол сатып алынған тауарлық-материалдық құндылықтарды, жұмыстарды орындауға және қызмет көрсетуге арналған ҚҚС-ның 671 «Есепшілермен және мердігерлермен есептесу» шотына дебетіне сәйкес, ал қарыз бойынша өтеуге жататын ҚҚС сомасы 633 «Салық төлеушінің ҚҚ қосылған құны» бөлімі 63 «Бюджетпен есеп айырысу».
Есеп 332 «Есепке алынатын сыйақы» есептелген сыйақы бойынша дебиторлық берешек туралы ақпаратты көрсету үшін арналған. Дебеттік дебиторлық берешектің есептелуін көрсетеді (мысалы, алынған негізгі құралдарды жалдау және берілген заемдар бойынша 72 «Кәсіпорынды емес қызметтен алынатын кірістер» 72-бөлімнің 724 «Акциялар бойынша бөлігімен және табыстары бойынша табыс» шотына сәйкес, 43-45 тармақтардағы қаражаттардың тиісті шоттарының дебитіне сәйкес несие бойынша – берешекті өтеу.
Аудитор бизнес-операциялардың 333 «Қызметкерлердің және басқа тұлғалардың алдындағы берешегі» есебінде дұрыстығына ерекше назар аударуы керек. Бұл есеп қызметкерлер мен басқа тұлғалардың дебиторлық берешегі туралы ақпаратты: әкімшілік және операциялық шығыстар бойынша есеп беруде, сондай-ақ қызметтік іссапарға жіберілген сомалар туралы ақпаратты ескереді; материалдық залалды өтеу үшін; қызметкерлерге берілетін заемдар және басқа да операциялар.
Есеп берілетін сомалар кішігірім үй шаруашылық шығыстары (қолма-қол ақшасыз төлемдер арқылы жүзеге асырыла алмайтын әкімшілік және операциялық шығыстар) және жол жүру шығыстары үшін кассалық қапшыққа шығарылған ақшалай аванстар болып табылады. Əр алдын-ала төлем үшін есепті тұлғалармен есептесулерді аналитикалық есепке алу жүргізіледі.
Аудитор жиынтық есептердегі жазбаларды кредиттік менеджерлер мақұлдаған шығыс есептерінің деректерімен салыстыра отырып, шығыс есептері мен оларға қоса берілген құжаттардың толық тексерісін жүргізеді. Ең алдымен, ол кімнің жетістіктерін алғанын біледі. Кәсіпорында жұмыс істейтін адамдарға, әдетте, іссапар шығыстары бойынша аванстар берілуі тиіс. Жұмыстың тәжірибесінен жоғары ұйымдардың қызметкерлеріне осындай аванстарды шығарудың белгілі оқиғалары.
Кейбір бухгалтерия бөлімдерінде қызметкерлер мен қызметкерлердің жеке мұқтаждықтарына жасырын жетістіктері бизнеске және жол жүру шығыстарына арналған аванс беру арқылы рұқсат етіледі. Сондықтан жұмыскерлерді жұмылдыруға арналған жол жүру туралы куәліктер бар ма, олардың мерзімдері, тарифі, қолданыстағы нормативтік актілер бойынша әрқайсысы үшін төленетін соманы анықтау керек; Есепті тұлғалар аванстар туралы уақтылы есеп беріп, босалмаған қалдықтарды тапсырады.

Аудитор прогресс туралы есептерге қоса берілетін құжаттардың дұрыстығын және оларға ақы төлеудің заңдылығын мұқият тексеруге міндетті. Қажет болса, қарсы тексерулер жүргізіңіз.
Есепті сомалар бойынша операцияларды тексеру кезінде, сондай-ақ:
1) кәсiпорынның басшысы есепте ақша алуға құқығы бар адамдардың шеңберiн айқындайды ма;
2) есеп берушi тұлғаларға аванстық төлемдер белгiленген мөлшерден жоғары және артық болатындығын;
3) бұрын алынған сомалар туралы есеп бермеген тұлғаның есебі бойынша ақша алынады;
4) есепшот тұлғалар арқылы компанияның кассасынан тікелей төлеуге болатын шығындарды төлеуге жол берілмейді;
5) жұмсалған шығыстардың орындылығы туралы шығыстар туралы есептерде белгі бар ма;
6) есепті сомалардан есеп-қисапта уақтылы көрсетіле ме.
Кейбір жағдайларда, есеп айырысудағы қаражат, әдетте, кәсіпорынның бухгалтері немесе оның белсенді қатысуы болып табылады және сол уақытта жазбалар жалған болады. Сондықтан аудитор әдістер мен есепке алу құралдарын қылмыстық мақсатта пайдаланумен байланысты әдістерді білуі керек.
Ұрлық үшін резервтер жасау үшін әдетте барлық операцияларды есепке алуды жүзеге асыратын кішігірім кәсіпорынның есепшісі құжаттарды қасақана өңдейді: қызметкерге берілетін есепшот сомасы оның жеке шотына кірмейді, бірақ ол жалпы өндіріс немесе басқа шығындарға жазады.
Қызметкер аванстық есепті ұсынғаннан кейін, бухгалтер өзінің жеке шоты бойынша несие бойынша тиісті соманы көрсетеді, соның салдарынан кәсіпорынның осы қызметкерге жасанды қарызы қалыптасады.
Болашақта жол жүру немесе іскерлік шығындар үшін есеп-қисап сомасын алу үшін бухгалтер өз атымен кассалық тапсырма шығарады және оған көрсетілген соманы алады. Бухгалтерлік есеп бөліміне түскен кассалық есептерді өңдеу кезінде, онда басқа тұлғалармен бірге бухгалтердің атына жазылған шығыс туралы бұйрық көрсетіледі, ол алынған соманы өзінің жеке шотында көрсетпейді, бірақ жоғарыда аталған қызметкердің жеке шотына жатады. Нәтижесінде, осы қызметкермен есептеулер жабық.
Есептерді есепке алу тұлғалармен есепке алу 333 «Жұмысшылар мен басқа тұлғалардың берешегі» шотының жеке қосалқы шотында жүргізіледі. Әкімшілік және шаруашылық шығындар, операциялық шығыстар және іссапарлар сомаларын шығарған кезде көрсетілген шоттың осы қосалқы шоты дебеттеледі және 451 «Ұлттық валютадағы ақшалай қолма-қол ақша» деп есептеледі.
Босалқылар мен шоттарды есепке алғанда 821 «Жалпы және әкімшілік шығыстар» деп есептелетін тұлғалар 333 «Қызметкерлер мен басқа тұлғалардың берешегі» шотына сәйкес есептелетін сомаға есептен шығарылады.
Есепке алынбайтын тұлғалар қайтарылмаған соманы қайтарған кезде 333 шот «Қызметкерлер мен басқа тұлғалардың берешегі», «Есеп айырысу тұлғаларымен есептесу» қосалқы шотына және 451 «Қолма-қол ақшамен ұлттық валютада» шотына есептен шығарылады.
Одан кейін аудитор материалдық зиянды өтеу үшін есептерді мұқият тексеріп, ең алдымен тапшылық пен ұрлық үшін есептеулерді талдап, тапшылық пен ысырап болған жағдайларды шешудің мерзімдері мен тәртібін, оларды қалпына келтіру қалай қамтамасыз етілетінін және т.б. анықтау керек. Өндірістік шығындардан немесе кәсіпорынның нәтижелерінен тапшылық пен шығындарды жою фактілерін зерттеуге ерекше назар аудару қажет.
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес материалдық құндылықтардың табиғи жоғалту нормаларына сәйкес жетіспеушілігі өндіріс шығындарына жатады және табиғи жоғалту нормаларынан, сондай-ақ құндылықтарға зиян келтіретін шығындардан кінәлі адамдарға жатады.

Есіңізде болсын, табиғи жоғалту нормаларының жетіспеушілігі өндірістік құнға тек тауарлық-материалдық құндылықтар кезінде анықталған жағдайда ғана төленуі мүмкін. Тәжірибе көбінесе (әсіресе, сауда кәсіпорындарында) материалдық құндылықтарды табиғи жоғалту нормалары шегінде инвентаризациясыз жүзеге асырады, бұл қолданыстағы заңнаманы бұзу болып табылады.
Бұдан кейін аудитор тапшылықты, ұрлау мен ұрлаудың сомасын шараптық тұлғаларға, ақша қаражаттарын, тауарлар мен материалдық құндылықтарды инвентаризациялау нәтижелерін, сондай-ақ түгендеу кезінде анықталған кемшіліктер мен шығындарды реттеу тәртібін, материалдық құндылықтардың жетіспеушілігін жоюдың дұрыстығы мен негізділігін анықтауы керек кінәлілер орнатылмаған кезде өндіріс шығындарына қатысты.
Есеп беру кезеңінде анықталған кемшіліктердің сомасы және сот жиналысы бойынша тұлғаларға кінәлі деп танылған немесе 333 «Қызметкерлер және басқа тұлғалар алдындағы берешек» шотынан және 611 «Болашақ кезеңдер кірістері» шотынан есепке алынады 681 «Төлемдер бойынша қызметкерлермен есеп айырысулар» кінәлі тұлғалардан есептен шығарылады және 333 «Қызметкерлер және басқа қарыздар» шотына «Материалдық зиянды өтеу бойынша есеп айырысу» қосалқы шоты есептеледі.
Бұдан басқа, аудитор кәсіпорынға берілген кредиттер бойынша кәсіпорындардың еріктілерімен есептеулер жүргізудің дұрыстығын тексеруі керек; тауарлар, несие туралы деректер және басқа да операциялар. Осы есептеулер бойынша 333 «Жұмысшылар мен басқа тұлғалардың берешегі» шотына тиісті қосалқы шоттар ашылды.
Кәсіпорын қызметкерлері үшін осы қосалқы шоттар контексінде аналитикалық есеп жүргізу қамтамасыз етіледі.
Қызметкерлерге берілетін несиелер бойынша аталған шот есептен шығарылады және 451 «Ұлттық валютадағы қолма-қол ақшалар» деп есептеледі, ал олар өтелген кезде кері кері байланыс жасалады.
Несиеге сатылған тауарларға қызметкерлердің жалақысын ұстап қалу кезінде 681 «Жалақы бойынша қызметкерлерге төлемдер» депозиті есептеледі және 333 «Қызметкерлер мен басқа да тұлғалар төленеді» деп есептеледі, «Несие бойынша сатылатын тауарлар үшін төлемдер» қосалқы шотына есеп беріледі.
Аудитор шоттағы деректерді мұқият тексеруі тиіс, ол туралы түбіртек бойынша жалдау міндеттемелерін көрсететін 334 «Басқа»; бюджетке және бюджеттен тыс ұйымдарға аударылған шамадан тыс сомалар; мердігерлерге, көлік ұйымдарына және басқа да заңды тұлғаларға табиғи шығындардың, айыппұлдардың, өсімпұлдардың және өсімпұлдардың нормалары бойынша, сондай-ақ меншікті акциялардың номиналды құны бойынша сатылуының артық мөлшерінен тыс түгендеу кезінде қойылған талаптардың сомалары.
Аудитор шағымдар бойынша есептерді тексеруге мұқият назар аудару керек, олар «Есеп шоттарының шағымдары бойынша 334« Басқа »деген қосалқы шотқа жазылады. Бұл қосалқы шот жеткізушілерге, мердігерлерге, көліктік және басқа ұйымдарға жасалған шағымдар бойынша есептеулерді, сондай-ақ оларға берілген айыппұлдарды, айыппұлдарды және айыппұлдарды есепке алады. Шағымдардан түскен шағымдар 334 «Шағымдар бойынша есептеулер» шотының кредиті бойынша 671 «Жабдықтаушылар мен мердігерлермен есеп айырысулар», талап ету объектісіне байланысты тауарлық-материалдық қорлар шоттары және басқа шоттар бойынша «Басқа» қосалқы шотына сәйкес келеді.

Қанағаттандырылған талап бойынша, дебеттік ақша немесе материалдық шоттар бойынша қабылданған төлемдер немесе материалдық құндардың сомасы үшін 334 «Басқа» шотын, «Шағымдар бойынша есептеулер» қосалқы шоты.
Шағымдар бойынша есептеулерді тексерген кезде, сізге назар аудару қажет:
– парасаттылық, уақтылы және құжат жұмысының дұрыстығын. Талаптарды өтеу мерзімдерін сақтамау материалдық активтерді ұрлау фактісін жасыру үшін пайдаланылуы мүмкін, өйткені талапты қанағаттандырудан бас тартқан жағдайда, есептелген сомалар өндіріс шығындарына жатады;
– тексерілетін кәсіпорынға ұсынылған талаптардың жарамдылығы. Өтiнiштердi қанағаттандырған жағдайда, кiнәлi адамдарды анықтау үшiн әкiмшiлiк тергеу жүргiзiлдi ме, егер олар анықталған болса, олар келтiрiлген материалдық зиянды өтейдi ме;
– шот бойынша есептік жазбалардың дұрыстығы 334 «Шағымдар бойынша есеп айырысулар» қосалқы шоты;
– аналитикалық бухгалтерлік есептің дұрыстығы – әрбiр заемшының және жеке талаптардың сақталуын қамтамасыз ету; аналитикалық есепке алу жазбаларының № 8 журнал-сандағы жазбаларына, бухгалтерлік есеп және бухгалтерлік балансқа сәйкестігі.
Аудитор тергеу немесе сот органдарының тиісті материалдардың сапасыздығы немесе уақытында тіркелмеуі салдарынан тапшылығы мен зақымдануы туралы материалдарды қайтару жағдайлары бар-жоғына қарамастан, тапшылық пен ұрлық туралы материалдардың дұрыстығы мен уақтылығын тексеруі тиіс. Жұмыс тәжірибесі кінәлілердің жауапкершілікке тартылуын болдырмау үшін материалды дұрыс емес немесе ескірген түрде кейде әдейі жасағаны туралы куәландырады.
Мәселенің пайда болу себептерін анықтау үшін жетіспеушілік және зақымдау фактілерін айту өте маңызды емес. Тәжірибе көрсеткендей, зиянның негізгі себептері (жетіспеушілік, қалдықтар, ақша және материалдық құндылықтарды ұрлау) – бұл таразылардың болмауы, қоймалардың нашар болуы, қоймалық заттардың сақтау жағдайларын сақтамауы, бір дүкеннен екіншісіне қабылдау және шығару ережелерін бұзуы, олардың қауіпсіздігін дұрыс бақылау, босалқылардың уақтылы және формальды өткізбеуі. Бұған қоса, аудитор кәсіпорынға келтірілген шығынның дұрыс анықталғанын анықтауы керек. Кейбір жағдайларда залалдың сомасы жеңілдік немесе бөлшек сауда бағасы бойынша жеңілдікпен есептеледі. Бұл дұрыс емес. Зиянның мөлшері ауданның нарықтық бағасында жоғалған немесе ұрланған мүлікке байланысты есептелуі тиіс.

Кейде олар марапатталған борыштарды ысыраптауға жұмсайды. Компания, әдетте, сотталушының төлем қабілетсіздігі туралы және оның мүлкін өндіріп алудың мүмкін еместігі туралы сот шешімі болған жағдайда оны жасай алады. Практика көрсеткендей, кейбір респонденттердің мүліктік жағдайлары өзгеріп отырады және соның салдарынан кəсіпорындар осы борышкерлердің борыштары бойынша теңгерімдік шот бойынша 007 «Төлем қабілеті жоқ борышкерлерге шығынмен жазылған» деп есептеледі.
Басқа да дебиторлық берешектерді талдау кезінде: материалдық құндылықтарды алдын-ала төлеуден босатылған босалқыларды пайдалану бойынша кәсіпорын қызметкерлерінің қарыздарының болуы; жұмыс істемейтін киім және т.б.

1.2 Дебиторлық берешекті жинау мәселесі
Есепке алынбаған дебиторлық берешек туралы және синтетикалық есеп шоттарына арналған дизайн тәртібін бұзу туралы мәліметтерді мына форматтағы i-мәлімдемелерді қорытындылау ұсынылады:

Дизайн пәнінің жай-күйін зерделеу; Аудитор борыштарды мерзімінен бұрын өтеуді есеп айырысу операцияларын есепке алудың ескермеуімен түсіндіруі керек. Сондықтан дебиторлармен есеп айырысу бойынша операцияларды есепке алудың аналитикалық және синтетикалық есебінде уақтылы және дұрыстығына назар аудару қажет, өйткені дебиторлық берешек басқа да синтетикалық шоттарға, оның ішінде шектеу мерзімдері аяқталатын нақты емес дебиторлық берешекке жазылуы мүмкін.
«Төленген аванстар» тармағы да дебиторлық берешекке қатысты қолданылады Ағымдағы есеп айырысу жүйесіне сәйкес кәсіпорын басқа қорларға босалқыларды, жұмыстар мен қызметтерді ұсыну үшін аванстарды бере алады. Босалқыларды жеткізу немесе жұмыстарды орындау үшін шығарылған аванстар туралы ақпаратты, сондай-ақ тұтынушылардан дайын өнімдер мен жұмыстарды төлеу үшін 351 «Босалқыларды жеткізу бойынша аванстар» және 352 «аванстар «Қызмет көрсету және қызмет көрсету үшін» 35-тармақ «Алынған аванстар».
Шығарылған аванстық төлемдер сомасы, сондай-ақ өнімді және жұмыстарды ішінара дайындауға арналған төлемдер сомасы «Алынған аванстар» 35-бөлімшесінің тиісті шоттарының дебитінде кассалық шоттарға сәйкес («Кассаның» 42-45 бөлімшелеріндегі несиелермен) көрсетіледі.
35-тармақтың тиісті шоттарының несиесі «Төленген аванстар» 671 «Жабдықтаушылар мен мердігерлерге төлемдер» есепшотының дебетіне сәйкес келетін аяқталған жұмыс үшін төлеген кезде жеткізушінің есебіне енгізілген аванстық төлемдер мен төлемдердің сомасын көрсетеді.
Әрбір борышкерге «Шығарылған аванстар» 35-кіші бөлімшесінің есепшоттарын талдамалық есепке алу жүргізіледі.
Аудит бойынша есеп айырысу операцияларын тексеру кезінде аудитор белгіленген шот бойынша берешектің шынайылығын белгілеуі керек. Тексеру объектісі тек қана бухгалтерлік жазбалар ғана емес, сонымен қатар жеткізушілермен және мердігерлермен жасалған келісімшарттар. Аудитор оның себептері мен кінәлілердің көзқарастары бойынша күмәнді қарыздарға ерекше назар аударады. Борыш мүдделі тараптармен расталса, өзара есеп айырысу туралы актілер болса, нақты деп саналады.
Дебиторлық дебиторлық берешектің сенімділігін анықтағаннан кейін, кәсіпорынның шоғырландырылған балансы аудитор өзінің құрылымындағы өзгерістерді зерделеуі керек, оның шынайы құны бойынша бағалауды жүргізуі, білім беру шарттарымен дебиторлық берешекті бөлуі, осы қарыздың сапасы мен өтімділігін анықтауы тиіс.
1 кестеден 1996 жылы АЗ Эталондағы дебиторлық берешек 506 мың теңгеге (1671-1165) немесе 43,4% -ға өсті дебиторлық берешек құрылымында елеулі өзгерістер болды. Сатып алушылар мен тапсырыс берушілермен есеп айырысулар бойынша жұмыс пен қызмет көрсетуге арналған тауарлардың үлесі жыл ішінде 66,8% -дан 44,4% -ға немесе 22,4% -ке төмендеді, жылдың соңындағы басқа дебиторлық берешек 53,3% -ды құрады, бұл 22,2 жыл басынан артық. ,
Кәсіпорынның қаржылық жағдайы дебиторлық берешектің бар болуына әсер етпейтінін, бірақ оның көлемі, қозғалысы және нысаны бойынша, яғни, бұл борыш неге әкелді. Дебиторлық берешектің пайда болуы – қолма-қол ақшасыз төлемдер жүйесіндегі экономикалық қызметтегі объективті процесс, сондай-ақ кредиторлық берешектің пайда болуы. Дебиторлық берешек әрдайым есеп айырысу процедурасын бұзу нәтижесінде қалыптаспайды және әрдайым қаржылық жағдайды нашарлатпайды. Сондықтан оны толық көлемде айналымнан өз қаражатымен айналдыру ретінде қарастыруға болмайды, өйткені оның бір бөлігі банктік несиелендіру объектісі болып табылады және кәсіпорынның төлем қабілетіне әсер етпейді.
Бұл айырмашылық қалыпты және негізсіз дебиторлық берешек болып табылады.
Негізсіз дебиторлық берешек шағымдардан алынатын дебиторлық берешекті, материалдық зиянды өтеуді (тапшылықты, ұрлықты, құндылықтарды бүлдіруді) өтеуді және мерзімі аяқталған есептесу құжаттары бойынша берешекті қамтиды. Негізсіз дебиторлық берешек – айналым қаражатын заңсыз айналдыру және қаржылық тәртіпті бұзу түрі. Осыған байланысты, аудитор негізсіз қарызды анықтауы керек.

Оқи отырыңыз:  Есеп және аудит

Дебиторлық берешектің құрылымы мен құрылымы туралы жалпы танысудан кейін аудитор оны нақты құн бойынша бағалауы керек. Бұл барлық дебиторлық берешектерді қалпына келтіру мүмкін емес. Оның қайтып келуі өткен тәжірибе мен ағымдағы жағдайлар негізінде айқындалады. Есепке алу тəуекелі – бұл болашақ болашақ шығынның жеткіліксіз өлшемі болуы мүмкін немесе ағымдағы жағдайлар толығымен ескерілмеуі мүмкін. Нәтижесінде шығындар елеулі болуы мүмкін. Аудитор дебиторлық берешекті қайтару ықтималдығын анықтау және өңдеудің шындықты және ережелерін білуі керек. Борыштарды өтеу пайызын есептеу бірнеше жылдар бойы орташа мәнге негізделген. Мысалы, есептеу үшін 3 жыл ішінде деректер 1,9%, 3,3%, 6,8% құрады. Борышқордың 3 жыл ішіндегі қарызын өтеудің орташа пайызы 4,0% құрайды. Дегенмен, зерттеу кезеңінде механикалық түрде таратылмайды. Нақты жағдайларды ескеру қажет, мысалы, қайтарылмайтын өсу үрдісі. Сондықтан оқуды жөнге салу керек:
дебиторлық берешекті өтеудің қандай пайызы бір немесе бірнеше негізгі борышкерге тиесілі (бұл пайыздар борыштарды өтеудің шоғырлануын сипаттайды); негізгі борышкерлердің біреуінің төлемеуі компанияның қаржылық жағдайына әсер етуі;
білім беру кезеңінде дебиторлық берешекті бөлу дегеніміз не;
дебиторлық берешектегі вексельдер ескі вексельдерді жаңартуды білдіреді;
тұтынушылар пайдасына жеңілдіктер мен басқа да жағдайлар ескерілген болса, мысалы, оның өнімдерді қайтару құқығы.
Бұдан кейін аудитор дебиторлық берешектің сапасы мен өтімділігінің көрсеткіштерін қарастыру қажет. Сапа – бұл қарызды қалыптастыру мерзіміне байланысты толық көлемде алу мүмкіндігі. Тәжірибе көрсеткендей, дебиторлық берешек мерзімі қаншалықты ұзағырақ болса, оның түсу ықтималдығы азаяды.
Дебиторлық берешектің жасын сипаттау үшін оны пайда болған күніне қарай топтау ұсынылады.
22-кестедегі деректер, дебиторлық берешектің негізгі бөлігі есепті күннен кейін 12 ай ішінде күтілетін төлемдер болып табылатындығын көрсетеді. Қысқа мерзімді дебиторлық берешектің үлесі жылдың соңында 81,6% -ды құрады (134: 1671, оның ішінде қысқа мерзіммен (3 айға дейін) 34,4%, ал 3 айдан 6 айға дейін – 38,0% , ал 1 айдан 6 айға дейін – 72,4%.

Ұзақ мерзімді дебиторлық берешектің үлесі оның жалпы сомасында 18,4% (307: 1671) құрады. Бар ұзақ уақытқа созылған қарыз бар. Осылайша, 2 жыл ішінде оның көлемі 48 мың теңгені құрады. Бұл сома салыстырмалы түрде аз болса да (дебиторлық берешектердің жалпы санының 2,9% -ы және оның ұзақ мерзімді бөлігінің 15,7%) болса да, бұл қарыздарды таяу болашақта жинау үшін күш салу қажет, себебі олай болмаған жағдайда оны есептен шығару шектеу мерзімінің аяқталуына байланысты кәсіпорынның табысын азайту.
Белгілі бір шарттарға байланысты, басқа борыштық өтеу мерзімдері қабылдануы мүмкін. Ұзақ уақыт бойы мұндай ақпараттың болуы дизайн тәртібіндегі жалпы үрдістерді, сондай-ақ, сенімсіз төлемдер санына көбінесе нақты клиенттерді анықтауға мүмкіндік береді. Берешекті қайтарудың жалпылама көрсеткіші – айналым. Дебиторлық берешек өтімділігінің индикаторы оны қолма-қол ақшаға (ақшаға) айырбастаудың ставкасын сипаттайды, яғни. бұл да күрделі жөндеу. Осылайша дебиторлық берешектің сапасы мен өтімділігінің көрсеткіші оның айналымы болуы мүмкін.
Дебиторлық берешек айналымының көрсеткіштері салыстырылады: 1) бірнеше кезең үшін; 2) салалық орташа көрсеткіштерімен; 3) келісімшарт талаптарымен. Шарттардың шарттарымен есептелген нақты айналымды салыстыру сатып алушылардың төлемнің уақтылылығын бағалауға мүмкіндік береді. Шарттың нақты айналымының ауытқуы төмендегілерге байланысты болуы мүмкін: қарызды өтеуді талап етуде нашар орындау; бұл сомаларды алудағы қиындықтар, қызметкерлердің сауалнамаға жауапты болғанына қарамастан; сатып алушылардағы қаржылық қиындықтар.
Бірінші себеп компания басшылығының араласуымен жойылуы мүмкін. Ал екеуі дебиторлық берешектің сапасы мен өтімділігіне қатысты.
Біздің компанияда есепті жылы бір айналымның ұзақтығы (күндері) өткен жылдың 79 күніне қарағанда 83 күн болды. Дебиторлық берешектің айналымы баяулады, оның себептері:
– клиенттердің төлем қабілеттілігінің нашарлауы;
– Тапсырыс берушілерге өнімдерді кейінге қалдыру;
– Тұтынушылардан алынған өнімге төмендеуіне байланысты төлем жасаудан бас тарту
сапа және келісімшарттық міндеттемелерді басқа да бұзу.
Инспекцияланатын кәсіпорынның өнімдерінің елеулі бөлігі республикадан тысқары жерлерде сатылып, төлемдердің кешіктірілуі үш ай немесе одан да көп болатын. Мерзімі кешіктірілген дебиторлық берешектердің болуы басшылықтың оны қалпына келтіруге арналған шұғыл шаралар қабылдау қажеттілігін білдіреді.

2-ТАРАУ. «TEPLOCOMENERGO» АҚ-ның үлгісі бойынша дебиторлық берешек түрлерін бақылау
Дебиторлық берешекті есепке алу үшін белгілі бір хат-хабарлардың сәйкес келуі және осы деректердің қаржылық есепте ұсынылуы аудиттің негізгі функциясы болып табылады.
Еншілес ұйымдардың (еншілес ұйымдардың) (еншілес ұйымдардың) қарызын есепке алу үшін (бас компания (ұйым) – басқа компания бақылайтын (бас компания ретінде белгілі) бас компания акционерлік қоғамының басқаруындағы филиал, сатып алу акцияларын беру арқылы қамтамасыз етіледі. «Еншілес және тәуелді ұйымдардың дебиторлық берешегі» 32 бөлімшесінде көрсетілген шоттар, келесі шоттарды қамтиды:
321- «Еншілес ұйымдардың борышы»;
 322 – «Тәуелді серіктестік берешегі»;
 323 – «Бірлесіп басқарылатын заңды тұлғалар».
Еншілес, тәуелді және бірлесе бақыланатын заңды тұлғалардың ағымдағы дебиторлық берешегі осы бөлімнің шоттарында жинақталған.
Соңғы жылдары еншілес компаниялардың саны айтарлықтай өсті. Кәсіпорындардың осындай түрлерінің пайда болуы бас кәсіпорын (бас компания (компания) – бір немесе бірнеше еншілес ұйымы бар компанияны құрайтын кәсіпорындардың өндірістік, құрылыс, көлік және өзге де бірлестіктеріне мүмкіндік береді.Адиректор – бұл оның барлық мүшелерінің қызметін сипаттайтын шоғырландырылған (шоғырландырылған) кəсіпорындар). Капиталды манипуляциялау, өзін-өзі қамтамасыз ету принциптерін нығайту, еңбек өнімділігін арттыру, жартылай фабрикалардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету жақсы. Atami, құрамдас өнімдері, кәсіпорындардың ұжымдарын ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз ету және т.б.
Кеңес өкіметі жылдарында Батыста жұмыс істейтін қатынастар мен бақылаудың көп сатылы жүйесі (ата-еншілес-граната-кәсіпорын) экономикадағы қаржы олигархиясының үстемдігінің маңызды әдістерінің бірі болып саналды. Еншілес кәсіпорынға қатысты еншілес ұйымдар мен еншілес ұйымдарға қатысты еншілес ұйымдар заңды тәуелсіздікті сақтап қалады және бас ұйымның жоғалуы немесе банкрот болған жағдайда олар үшін жауап бермейді, сондай-ақ ата-ана еншілес және немерелердің ысыраптары немесе банкроттығы үшін жауап бермейді.
Бас компания еншілес компаниялардың қызметін бақылайды, ал олардың кірістерінің бір бөлігін өз пайдасына бөлетін соңғы ірі кәсіпорындар. «Теплокомэнерго» ААҚ Алматы қаласында 10-дан астам филиалы бар және 20-дан астам еншілес және тәуелді ұйымдарды бақылайды.
321, 322, 323 шоттарында еншілес, тәуелді және бірлесе бақыланатын кәсіпорындары бар ағымдағы есеп айырысудың барлық түрлеріне қатысты ақпарат (баланстан тыс есептеулер) туралы ақпаратты жинақтайды.
Бұл шоттар негізгі, белсенді, күрделі; әрбір еншілес, тәуелді және бірлесе бақыланатын кәсіпорын үшін аналитикалық есеп осы шоттар бойынша тәуелділік немесе машинада жүргізіледі.
Борышкерлермен және кредиторлармен есептесу үшін талдамалық есептік карталарда 321, 322, 323 есеп шоттарына аналитикалық есеп жүргізу мүмкіндігі бар ірі кәсіпорындарда дебеттік хабарламалар негізінде № 280 нысан бойынша есеп жүргізіледі.
Оның «Теплокоммунэнерго» ААҚ-ның «Север» ЖШС-нің стандартты формасы 280

Еншілес (тәуелді) серіктестіктердің дебиторлық берешегі көрсетілетін 321-323 шоттарынан басқа, бас компанияның қосымша 64 («641-643 шоттары» шоттары бойынша) шоттары бойынша шоттар бойынша есептеулер жүргізетін болады. 641-643 есептер шикізат, дайын өнімді, жұмыстарды және қызметтерді әріптестік серіктестіктерден (үлестес тұлғалардан) алған есептерді көрсетеді.
Бас ұйым мен еншілес (тәуелді) серіктестіктер арасында жасалған 641-643 және 321-323 шоттарындағы есептесу актілерінің негізінде дебиторлық және кредиторлық берешек есептелуі мүмкін:
– 641-643 шоттарының дебеті,
– кредиттік шоттар 321-323 – өтелген дебиторлық берешек сомасы.
Есептер арқылы (321-323 және 641-643) есептеулер тек бас компания мен еншілес компаниялардың (аффилиирленген тұлғалардың) ғана емес, басқалармен бір аффилирленген (тәуелді) серіктестіктермен де жүргізілуі мүмкін. Бұл жағдайда хабарландырулар үш данада шығарылады: есептеулерге қатысқан үш тарап үшін әрқайсысы үшін.

ҚОРЫТЫНДЫ
Осы жұмыстың соңында келесі қорытындылар жасалады:
– Дебиторлық берешек – бұл басқа заңды тұлғалардан немесе азаматтардан алған қарыздың сомасы. Қолма-қол ақшасыз төлемдер жүйесіндегі дебиторлық берешектің пайда болуы кәсіпорынның экономикалық қызметінде объективті үдеріс болып табылады.
Дебиторлық берешекті тексеру кезінде аудиторлардың негізгі міндеттері:
– кәсіпорынның балансында шоттар бойынша дебиторлық берешектің шынайылығы мен заңдылығын тексеру;
– бухгалтерлік есеп және қаржылық тәртіп ережелерінің сақталуын тексеру;
– тиелген материалдық құндылықтардың сомаларын алудың дұрыстығын және оларды есептен шығарудың толықтығын, есеп айырысу операцияларын жүргізу кезінде қолдаушы құжаттарды және олардың орындалуының дұрыстығын тексеру;
– борышкерлердің талаптарын орындау мен орындаудың дұрыстығы мен уақытылы екендігін тексеру, сондай-ақ олардың істерінің қозғалысын бақылауды және есептелген қатынастардан туындайтын шығындарды және басқа да қарыздарды өндіріп алуды ұйымдастыру тәртібін тексеру;
– елді мекендерді оңтайландыру, дебиторлық берешекті төмендету бойынша ұсыныстар әзірлеу.
Кәсіпорынның шаруашылық қызметінде көбінесе тауарлар, жұмыстар және қызметтер үшін сатып алушылармен және клиенттермен есеп айырысулар жүргізіледі. Сондықтан осы бап кәсіпорынның балансында көрсетілген дебиторлық берешектің жалпы сомасындағы ең көп үлесті алады. Оны тексерген кезде келесіге назар аудару қажет:
– тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) жеткізуге келісімшарттар бар ма және оларды тіркеудің дұрыстығына;
– тиiстi түгендеу жөнелтiмдерi үшiн дұрыс алынған сомалар;
– дебиторлық берешек өндiрiстiң (жұмыстардың, қызмет көрсетулердiң) құны және өтелген мерзiмi бар дебиторлық берешек бойынша тиiстi түрде есептен шығарылса. Шектеу мерзімі аяқталған дебиторлық берешек кәсіпорын басшысының шешімімен есептен шығарылады және күмəнді борыштар бойынша резервтің есебіне жатады. Қолданыстағы салық заңнамасында (28) күмәнді борыштар «тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатудан туындаған және табысты алғаннан кейінгі екі жыл ішінде өтелмеген берешек» деп белгіленеді.
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес материалдық құндылықтардың табиғи жоғалту нормаларына сәйкес жетіспеушілігі өндіріс шығындарына жатады және табиғи жоғалту нормаларынан, сондай-ақ құндылықтарға зиян келтіретін шығындардан кінәлі адамдарға жатады.
Есіңізде болсын, табиғи жоғалту нормаларының жетіспеушілігі өндірістік құнға тек тауарлық-материалдық құндылықтар кезінде анықталған жағдайда ғана төленуі мүмкін. Тәжірибе көбінесе (әсіресе, сауда кәсіпорындарында) материалдық құндылықтарды табиғи жоғалту нормалары шегінде инвентаризациясыз жүзеге асырады, бұл қолданыстағы заңнаманы бұзу болып табылады.

Ұқсас жазбалар:

Оставьте комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *